Wat je zenuwstelsel je écht vertelt
Je hebt erover gepraat. Uitgebreid. Je hebt de patronen benoemd, de oorsprong begrepen, de verbanden gelegd. En toch, op het moment dat het erop aankomt, reageert je lichaam precies zoals het altijd deed. Je hart bonkt. Je sluit je af. Je zegt ja terwijl je nee bedoelt. Of je voelt je plotseling boos.
Dat is geen gebrek aan inzicht. Dat is je zenuwstelsel en brein dat zijn werk doet.
Jouw brein: drie in één
Je brein werkt niet als één geheel, maar er zijn meerdere lagen. Iedere laag begrijpt en verwerkt informatie op een eigen manier.
De eerste is de neocortex: dit onderdeel is het denkende brein, omdat het jouw redeneren, zelfbewustzijn en abstractievermogen stuurt. Het deel van jou dat in een coachingsessie zo goed mee kan komen.
De tweede is het zoogdierenbrein (limbische brein): Dit deel houdt zich bezig met emotionele en relationele ervaringen. Daarnaast verbindt het je reptielenbrein met je neocortex. Hier vindt bijvoorbeeld ook de hechting plaats tussen jou en je kinderen. Daarnaast genereert het gevoelens die je bewust maken van de effecten die jouw acties hebben op anderen en omgekeerd.
De derde, jouw reptielenbrein:
Dit deel is de oudste van de drie. Het werkt op instinct en is verantwoordelijk voor die functies in je lichaam die te maken hebben met overleven. Bij de geboorte is dit deel van je brein volledig ontwikkeld. Hier zit jouw overlevingsinstinct, het stuurt je lichaamssensaties en je hartslag, ademhaling etc. Dé belangrijkste taak van je reptielenbrein is overleving en dus is het verantwoordelijk voor je reflexen en instinctieve reacties op stress en trauma, van de schrik tot verdedigingsmechanismen als vechten, vluchten, bevriezen (en fawn). Omdat dit deel van je brein instinctief reageert, handelt het dus razendsnel en veel sneller dan je neocortex.
De ontwikkeling van je hersenen is afhankelijk van onze vroegkinderlijke interacties met degenen die voor je zorgden. Bij je geboorte zijn er nog maar weinig verbindingen tussen je reptielenbrein en je neocortex. Die verbindingen worden namelijk aan de hand van je ervaringen gelegd. Er zijn dus miljoenen mogelijkheden voor je brein om die verbinding te leggen tussen beide hersengebieden. Die verbindingen zijn noodzakelijk om je emoties te reguleren. De mogelijke verbindingen die weinig of niet worden gebruikt, verschrompelen. Jouw hersenen ontwikkelen zich dus op geheel eigen en unieke wijze afhankelijk van wat er van jou werd verwacht in jouw omgeving en op de manier die het beste aansloot bij de familie waarin je bent opgegroeid.
Je kunt je dus voorstellen dat trauma’s en de manier waarop je bent gehecht invloed heeft op de drie hersengebieden en hoe ze met elkaar samenwerken.
Op het moment dat er structureel stress of trauma (onveiligheid) was, wordt je brein als het ware getraind en in staat gesteld om wanneer een soortgelijke situatie zich alleen al dreigt voor te doen, instinctief te reageren.
Wat dus als kind effectief was, wordt in je volwassen leven vaak herhaald.
Het lichaam onthoudt wat het hoofd vergeet
Hier wordt het interessant én is voor veel vrouwen ook een openbaring.
Op een gegeven moment kunnen reacties op gevaar, zoals een versnelde hartslag, kortademigheid, angst, onrust, woede of andere emoties door je neocortex vertaald worden als een teken dat je niet veilig bent in je leven nu. Ook al ben je dat feitelijk wel.
Traumatische of stressvolle ervaringen worden dus opgeslagen als lichamelijke patronen: een bepaalde spanning in je borst, een ademhaling die oppervlakkiger wordt, een reflex om je klein te maken of juist hard te worden.
De neurowetenschapper Bessel van der Kolk beschreef het treffend: the body keeps the score. Het lichaam houdt de score bij.
Dat betekent dat wanneer je in een situatie terechtkomt die lijkt op een oude bedreiging zoals een boze toon, een afwijzing of het gevoel dat je niet goed genoeg bent, jouw oerbrein en zoogdierenbrein direct reageren. Niet omdat je het wilt, zo besluit of weet, maar omdat het systeem dat jou vroeger beschermde, dat nu nog steeds doet. Ook al ben je nu veilig.
Waarom inzicht niet genoeg is
Dit verklaart iets wat veel vrouwen die al lang bezig zijn met persoonlijke ontwikkeling diep frustrerend vinden: ze begrijpen precies wat er gebeurt, en toch kunnen ze het niet stoppen.
Dat klopt en het is ook logisch.
Inzicht is een product van de neocortex. Maar de reactie die je wilt veranderen, wordt aangestuurd vanuit je reptielenbrein en zoogdierenbrein. Dit zijn dus de lagen die zich weinig aantrekken van redeneren en verklaren.
Je kunt jezelf nog zo goed uitleggen waarom je niet hoeft te reageren zoals je deed als kind. Op het moment dat je ‘gevaar’ registreert, heb je al gereageerd voordat je het kon beredeneren.
Praten helpt om te begrijpen. Maar het zenuwstelsel en jouw lijf leren niet met woorden, maar door aanraking én het opdoen van andere ervaringen.
Wat het zenuwstelsel wél leert
Het goede nieuws: je zenuwstelsel is plastisch. Het kan leren, zodat de verschrompelde verbindingen opnieuw worden aangelegd.
Want dat is dus echt mogelijk. Niet door harder na te denken, maar door andere ervaringen op te doen, keer op keer en in kleine stapjes. Ja, ik weet het; je wilt snel. Maar dit is geen quick fix, wel een echte fix.
Dat leren kan via ademhaling, beweging, lichaamsgerichte oefeningen en liefdevolle aanraking die je parasympatische systeem (het deel dat je lichaam in staat van herstel en rust brengt) activeren.
Maar ook via relaties: een gesprek dat anders verloopt dan verwacht, een moment waarop je je kwetsbaar durft op te stellen en er niets verschrikkelijks gebeurt. Elke keer dat je zenuwstelsel in een ‘oude’ situatie een nieuwe uitkomst ervaart, wordt het patroon iets losser.
Dit heet in de neurologie een corrective experience, een corrigerende ervaring.
Dat is precies waarom verandering soms zo traag lijkt te gaan. Het vraagt om herhaling. Om geduld en om een omgeving of begeleiding die veilig voelt voor jou.
Je reageert niet irrationeel, je reageert menselijk
Als je dit leest en je herkent jezelf, dan is er iets belangrijks om te weten: er is niets mis met jou.
Je zenuwstelsel heeft gedaan wat het moest doen. Het heeft jou beschermd. En het doet dat nog steeds, op de manier die het kent.
De vraag is niet: hoe zorg ik dat ik niet meer zo reageer? De vraag is: hoe leer ik mijn zenuwstelsel dat het veilig is om het anders te doen?
Dat is ander werk dan inzicht opdoen. Maar het is ook het werk dat echt iets verandert.